Cẩm nang thực hành Công nghệ dán bề mặt (SMT) bao quát Kem hàn, Hàn hồi lưu, Linh kiện và Kiểm soát quy trình
Kem hàn, Lưới in Stencil & Quy chuẩn phòng xưởng cơ bản
- Nhiệt độ tiêu chuẩn của phòng xưởng SMT là 25°C ±3°C (77°F ±5.4°F).
- Các dụng cụ bắt buộc cho công đoạn in kem hàn bao gồm: kem hàn, khuôn in stencil, dao gạt (squeegee), giấy lau stencil, vải không xơ, dung dịch tẩy rửa và bay trộn kem hàn.
- Hợp kim kem hàn phổ biến: Sn/Ag/Cu 305 (tỷ lệ 96,5/3,0/0,5), điểm nóng chảy: 217°C (422,6°F).
- Kem hàn bao gồm hai thành phần chính: bột kim loại hàn (solder powder) và chất trợ hàn (flux).
- Chất trợ hàn (flux) có tác dụng loại bỏ màng oxit, phá vỡ sức căng bề mặt và ngăn ngừa quá trình tái oxy hóa trong suốt quá trình hàn.
- Tỷ lệ thể tích thông thường giữa bột hàn và flux là 1:1; tỷ lệ khối lượng là 9:1.
- Luôn tuân thủ nguyên tắc FIFO (nhập trước xuất trước) khi dùng kem hàn. Hai bước bắt buộc trước khi sử dụng: đưa về nhiệt độ phòng (rã đông) và khuấy trộn thật đều.
- Đối với các linh kiện nhạy ẩm (MSD), thẻ chỉ thị độ ẩm (HIC) phải hiển thị màu xanh lam (blue) mới được phép đưa vào dây chuyền lắp ráp.
- Các phương pháp gia công khuôn stencil phổ biến: ăn mòn hóa học (etching), cắt laser, đúc điện cực (electroforming) và phủ nano. Trong đó, stencil cắt laser có thể hiệu chỉnh sửa đổi lại được.
- SMT là viết tắt của Surface Mount Technology (Công nghệ dán bề mặt) – phương pháp gắn linh kiện điện tử trực tiếp lên bề mặt bo mạch PCB.
Chống tĩnh điện ESD, Phân loại linh kiện & Quản lý tài liệu
ESD là viết tắt của Electrostatic Discharge (Hiện tượng phóng tĩnh điện), một yếu tố rủi ro sống còn trong chế tạo điện tử.
Chương trình vận hành máy SMT thường bao gồm 5 tệp dữ liệu chính: dữ liệu PCB, dữ liệu điểm định vị (fiducial mark), dữ liệu feeder, dữ liệu đầu hút (nozzle) và dữ liệu linh kiện (part data).
Độ ẩm tương đối bên trong tủ chống ẩm cho linh kiện MSD phải luôn được duy trì dưới 10% RH.
Các linh kiện thụ động phổ biến: điện trở, tụ điện, cuộn cảm, đi-ốt; các linh kiện chủ động phổ biến: bóng bán dẫn (transistor), vi mạch IC.
Khuôn stencil SMT thường được làm từ thép không gỉ (inox), với độ dày thông dụng là 0,12 mm hoặc 0,15 mm.
Cần cân đối thời gian chu kỳ (cycle time) giữa máy dán chip tốc độ cao và máy dán đa năng để tối ưu hóa hiệu suất toàn dây chuyền.
Các nguồn sinh điện tích tĩnh bao gồm ma sát, tách rời bề mặt, cảm ứng và dẫn điện.
- Nguy cơ từ ESD: hỏng hóc linh kiện, bám dính bụi bẩn tạp chất.
- Phương pháp triệt tiêu tĩnh điện: khử ion (ionization), nối đất (grounding) và che chắn tĩnh điện (shielding).
Quy cách kích thước đóng gói linh kiện:
- Chuẩn Imperial (inch) 0603 = 0,06" × 0,03"
- Chuẩn Metric (hệ mét) 3216 = 3,2 mm × 1,6 mm
Ví dụ về ký hiệu mã linh kiện:
- Điện trở “ERB-05604-J81”: “4” = mạng 4 mạch, 56Ω
- Tụ điện “ECA-0105Y-M31”: C = 106 pF = 0,1 nF
Các biểu mẫu tài liệu kỹ thuật:
- ECN = Engineering Change Notice (Thông báo thay đổi kỹ thuật)
- SWR = Special Work Request (Yêu cầu công việc đặc biệt)
Các văn bản này bắt buộc phải có chữ ký phê duyệt từ các phòng ban liên quan và được bộ phận kiểm soát tài liệu phát hành mới có hiệu lực thi hành.
Tiêu chuẩn 5S & Quản lý chất lượng
- Hệ thống 5S là viết tắt của: Sàng lọc (Sort), Sắp xếp (Set in order), Sạch sẽ (Shine), Săn sóc (Standardize), Sẵn sàng (Sustain).
- Quy cách đóng gói hút chân không cho bo mạch PCB giúp ngăn ngừa tác hại từ bụi bẩn và hơi ẩm.
- Chính sách chất lượng “3 Không”:
- Không tiếp nhận hàng lỗi
- Không tạo ra hàng lỗi
- Không chuyển giao hàng lỗi sang công đoạn sau
- Các bước đảm bảo chất lượng:
- Thấu hiểu nhu cầu của khách hàng
- Cụ thể hóa nhu cầu thành các tiêu chuẩn quy trình
- Đào tạo nhân viên vận hành
- Đánh giá kiểm toán và cải tiến liên tục
- Đảm bảo sự hài lòng tối đa của khách hàng
- Trong biểu đồ xương cá (Ishikawa), nguyên tắc 4M1H bao gồm: Con người (Man), Máy móc (Machine), Vật liệu (Material), Phương pháp (Method) và Môi trường (Environment - H viết tắt từ “Huánjìng” trong tiếng Trung).
Kiểm soát quy trình & Mã ký hiệu linh kiện
- Thành phần cấu tạo của kem hàn bao gồm:
- Bột hợp kim kim loại (chiếm 85–92% trọng lượng)
- Dung môi, chất trợ hàn, phụ gia chống sụt lún hạt hàn và chất kích hoạt
- Trước khi sử dụng, kem hàn bảo quản lạnh bắt buộc phải đưa về nhiệt độ phòng tự nhiên để tránh ngưng tụ hơi nước gây lỗi bắn bi hàn (solder balling) sau khi qua lò hàn.
- Các chế độ nạp feeder SMT phổ biến: Chuẩn bị (Preparation), Thay thế ưu tiên (Priority Exchange), Thay thế định kỳ (Exchange) và Thay thế nhanh (Quick Exchange).
- Các phương pháp định vị bo mạch PCB trên dây chuyền SMT bao gồm: hút chân không, định vị bằng lỗ cơ học, kẹp biên bo mạch và thanh dẫn hướng mép bên.
- Cách đọc ký hiệu điện trở:
- “272” = 2,7 kΩ
- “485” = 4,8 MΩ
Chỉ số chất lượng & Thiết lập biểu đồ nhiệt Reflow
- Ký hiệu trên linh kiện BGA thường bao gồm: tên nhà sản xuất, mã số linh kiện (part number), thông số kỹ thuật và mã ngày/lô sản xuất (date/lot code).
- Định nghĩa cốt lõi của chất lượng: “Làm đúng ngay từ lần đầu tiên.” Các công đoạn kiểm soát chất lượng (QC): IQC (đầu vào), IPQC (quá trình), FQC (thành phẩm), OQC (xuất xưởng).
- Biểu đồ xương cá trong quản lý chất lượng chú trọng vào phân tích nguyên nhân và kết quả (cause-and-effect).
- Chỉ số CPK (Chỉ số năng lực quy trình) thể hiện năng lực vận hành thực tế của một quy trình sản xuất.
- Dung môi trợ hàn bắt đầu bay hơi và kích hoạt phản ứng hóa học tại vùng gia nhiệt sơ bộ (preheat zone) trong lò hàn đối lưu.
- Biểu đồ nhiệt reflow lý tưởng: đường cong làm nguội cần đối xứng với đường cong gia nhiệt để cân bằng ứng suất nhiệt bên trong linh kiện và mối hàn.
- Các giai đoạn trong biểu đồ nhiệt hàn đối lưu tiêu chuẩn: Gia nhiệt tăng tốc (Ramp) → Ngâm nhiệt (Soak) → Hàn nóng chảy (Reflow) → Làm nguội (Cool).
- Vật liệu nền PCB được sử dụng phổ biến nhất là FR-4 (sợi thủy tinh gia cường epoxy chống cháy).
- Độ cong vênh tối đa cho phép của bo mạch PCB là 0,75% chiều dài đường chéo bo mạch.
- Hiện tượng chênh lệch nhiệt độ giữa hai đầu linh kiện trong lò reflow có thể gây ra lỗi dựng bia (tombstoning), lệch linh kiện hoặc mối hàn nguội (cold solder joints).
Thiết bị, Quy cách đóng gói & Lịch sử ngành SMT
- Đường kính bi hàn BGA tiêu chuẩn thường dùng trên bo mạch chủ: 0,76 mm.
- Hệ thống ABS chỉ hệ tọa độ tuyệt đối; máy dán tốc độ cao có thể gắp đặt điện trở, tụ điện, IC và bóng bán dẫn transistor.
- Tụ gốm dán “ECA-0105Y-K31” có dung sai là ±10%.
- Các dòng máy SMT Panasonic Panasert thường vận hành với nguồn điện 3 pha, 200V ±10VAC.
- Đường kính cuộn băng dải linh kiện SMT thông dụng là 13 inch và 7 inch.
- Kích thước cửa sổ khuôn in stencil thường được thiết kế nhỏ hơn pad hàn PCB khoảng 4μm để giảm thiểu hiện tượng bắn bi hàn.
- BIOS = Basic Input/Output System (Hệ thống nhập/xuất cơ bản), đóng vai trò sống còn trong khởi động và điều khiển phần cứng.
- Nếu thẻ chỉ thị độ ẩm của vi mạch IC báo độ ẩm vượt quá 30%, linh kiện IC đó bị coi là đã hấp thụ ẩm và không còn đạt chuẩn (cần phải sấy lại).
- Tỷ lệ chuẩn của kem hàn:
- Theo khối lượng: 90% kim loại hàn / 10% flux
- Theo thể tích: 50% kim loại hàn / 50% flux
- Công nghệ SMT bắt nguồn từ giữa thập niên 1960, được tiên phong phát triển bởi ngành công nghiệp quân sự và hàng không vũ trụ.
Máy móc, Dụng cụ & Lưu trình sản xuất SMT
- Cuộn băng giấy mang linh kiện rộng 8mm thường có bước tiến linh kiện (pitch) là 4mm. Lưu ý: Băng tải rộng “20mm” không phải là quy cách chuẩn trong ngành SMT.
- Vào đầu những năm 1970, HCC chỉ một loại linh kiện SMD mới: Hermetically Sealed Leadless Chip Carriers (Vỏ chip kín không chân).
- Ký hiệu linh kiện “272” = điện trở 2,7 kΩ; tụ điện “100nF” tương đương với 0,1μF.
- Các cấu trúc máy gắp đặt linh kiện (pick-and-place) phổ biến bao gồm:
- Hệ thống thẳng hàng (In-line),
- Tháp xoay (Rotary turret),
- Dạng cổng trục (Gantry-type).
- Các phân loại chất trợ hàn gốc nhựa thông (rosin) bao gồm: R, RA, RSA và RMA.
- Vật liệu vỏ linh kiện dán SMT được sử dụng phổ biến nhất là gốm sứ (ceramic).
- Các dụng cụ sửa chữa bo mạch SMT: mỏ hàn thiếc, máy khò nhiệt chuyên dụng (hot air rework station), ống hút thiếc, nhíp gắp linh kiện tĩnh điện.
- Nhiệt độ bể hàn / đầu mỏ hàn lý tưởng khi thao tác hàn thủ công: 245°C (473°F).
- Lưu trình sản xuất SMT cơ bản: Máy nạp bo mạch (Loader) → Máy in kem hàn → Máy dán chip tốc độ cao → Máy dán linh kiện đa năng → Lò hàn hồi lưu (Reflow) → Máy dỡ bo mạch (Unloader).
- Hầu hết các bo mạch PCB trong máy tính hiện nay được làm từ nhựa epoxy gia cường sợi thủy tinh (FR-4).
Thông số quy trình & Phương pháp kiểm tra chất lượng
Các dãy mạng điện trở (resistor array) dùng trong SMT là linh kiện không phân cực.
Hầu hết các loại kem hàn thương mại duy trì độ bám dính tối ưu (tackiness) trong khoảng 4 giờ sau khi in.
Áp suất khí nén tiêu chuẩn cho máy SMT: 5 kg/cm² (≈ 71 psi). Quy tắc dán linh kiện: linh kiện nhỏ dán trước, linh kiện lớn dán sau.
Đối với bo mạch PCB có linh kiện xuyên lỗ (PTH) ở mặt trên và linh kiện SMT ở mặt dưới, sử dụng phương pháp hàn sóng đôi với dòng sóng cuộn xoáy (turbulence flow).
Các phương pháp kiểm tra khuyết tật mối hàn SMT phổ biến bao gồm:
- Kiểm tra trực quan bằng mắt thường / kính hiển vi
- Kiểm tra bằng tia X (X-ray)
- Kiểm tra quang học tự động (AOI)
Cơ chế truyền nhiệt khi sửa chữa bằng mỏ hàn bao gồm dẫn nhiệt (conduction) + đối lưu nhiệt (convection).
Thành phần bi hàn BGA truyền thống phổ biến: Sn90 / Pb10.
Các phương pháp chế tạo khuôn in stencil phổ biến: cắt laser, đúc điện cực (electroforming), ăn mòn hóa học (chemical etching).
Cài đặt dải nhiệt độ lò reflow phải được thiết lập dựa trên số đo nhiệt độ thực tế đo bằng cảm biến nhiệt (thermocouple).
Sau khi qua lò hàn hồi lưu, các linh kiện phải được hàn gắn chắc chắn, tiếp xúc điện hoàn hảo lên bề mặt bo mạch PCB.
Tiến trình chất lượng, Phương pháp đo kiểm & Hợp kim hàn
- Tiến trình phát triển của quản lý chất lượng: TQC → TQA → TQM (Kiểm soát chất lượng toàn diện → Đảm bảo chất lượng toàn diện → Quản trị chất lượng toàn diện).
- Phương pháp kiểm tra mạch ICT (In-Circuit Testing) sử dụng đồ gá chân kim (bed-of-nails fixtures) để đo kiểm tra trạng thái tĩnh của từng linh kiện trên bo mạch.
- Tĩnh điện có đặc điểm là dòng điện cực nhỏ (nhưng điện áp rất cao) và chịu ảnh hưởng lớn bởi độ ẩm môi trường.
- Các ưu điểm nổi bật của hợp kim hàn:
- Điểm nóng chảy thấp hơn kim loại nguyên chất
- Độ linh động chảy ướt tốt ở nhiệt độ thấp
- Đáp ứng yêu cầu về độ bền liên kết cơ học
- Nếu có sự thay đổi về cấu trúc lò reflow hoặc thay đổi thông số quy trình, bắt buộc phải đo đạc lại biểu đồ nhiệt (temperature profile).
Thiết bị, Cơ cấu nạp phôi & Hệ thống cơ khí
- Hệ thống Siemens 80F/S sử dụng cơ chế điều khiển truyền động điện tử.
- Máy đo độ dày kem hàn (SPI) ứng dụng công nghệ đo quét laser để kiểm tra:
- Chiều cao lớp kem hàn
- Độ dày
- Độ rộng vệt in
- Các cơ cấu nạp linh kiện SMT thông dụng:
- Feeder cấp rung (Vibratory feeder)
- Khay nạp (Tray feeder)
- Băng cuộn (Tape-and-reel feeder)
- Các cơ cấu truyền động cơ khí ứng dụng trong máy SMT bao gồm:
- Cơ cấu cam
- Cơ cấu tay đòn liên kết
- Truyền động trục vít me
- Cơ cấu ray trượt dẫn hướng
- Khi kiểm tra trực quan chưa thể kết luận, cần đối chiếu với:
- Tệp danh mục vật liệu (BOM)
- Xác nhận từ nhà cung cấp linh kiện
- Bo mạch mẫu chuẩn (Golden Sample)
Hàn Reflow, Chế tạo mẫu & Phân tích nguyên nhân lỗi
Đối với dải cuộn đóng gói ghi ký hiệu “12w8P”, cần cài đặt bộ đếm bước tiến feeder là 8 mm cho mỗi nhịp tiến.
Các chủng loại lò hàn hồi lưu reflow bao gồm:
- Lò hàn khí nóng đối lưu (Hot air reflow)
- Lò hàn môi trường khí nitơ (Nitrogen reflow)
- Lò hàn laser (Laser reflow)
- Lò hàn hồng ngoại (Infrared reflow)
Các phương thức gia công mẫu thử nghiệm trong quy trình SMT:
- Dây chuyền tự động hóa hoàn toàn (Inline automation)
- In thủ công + máy gắp đặt linh kiện
- In thủ công + gắp đặt thủ công
Các hình dạng điểm chuẩn định vị (fiducial mark) thông dụng:
- Hình tròn, chữ thập, hình vuông, hình thoi, tam giác, hình chữ vạn
Việc thiết lập biểu đồ nhiệt reflow không chuẩn xác có thể dẫn đến các vết nứt vi mô (microcracks), đặc biệt là trong vùng gia nhiệt sơ bộ hoặc vùng làm nguội.
Các nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng văng bi hàn (solder balls) khi qua lò hàn:
- Thiết kế pad hàn trên PCB không hợp lý
- Cửa sổ khuôn in stencil mở quá lớn
- Lực cắm dán linh kiện đè quá sâu
- Kem hàn bị sụt lún (collapse) hoặc độ nhớt quá thấp
- Tốc độ tăng nhiệt (ramp rate) trong biểu đồ reflow quá nhanh
Các nguyên nhân phổ biến gây lỗi bắc cầu hàn (dính chân chì) do in stencil không đạt:
- Hàm lượng kim loại trong kem hàn thấp → kem hàn bị chảy tràn sụt lún
- Cửa sổ stencil khoét quá rộng → lượng kem hàn đọng quá nhiều
- Gia công stencil kém chất lượng → nhả kem hàn không sắc nét
- Cặn kem hàn dính ở mặt dưới stencil → cần giảm áp lực dao gạt và kích hoạt chế độ lau đáy hút chân không + dung môi định kỳ
Mục đích của từng vùng nhiệt trong biểu đồ reflow:
- Vùng gia nhiệt sơ bộ (Preheat zone): làm bay hơi dung môi
- Vùng ngâm nhiệt (Soak zone): kích hoạt chất trợ hàn, làm sạch màng oxy hóa
- Vùng hàn nóng chảy (Reflow zone): làm nóng chảy hoàn toàn bột hợp kim hàn
- Vùng làm nguội (Cooling zone): đông đặc mối hàn và tạo liên kết kim loại liên kết vững chắc